درآمدهای مالیاتی از بهترین، سالم­ترین و مطمئن­ترین منابع درآمدی دولت و یکی از ابزارهای تحقق پیشرفت و توسعه اقتصادی هر کشوری محسوب می­شوند. ثبات و تداوم وصول مالیات موجب ثبات در برنامه ریزی دولت برای ارائه خدمات مورد نیاز کشور در زمینه­های مختلف و کاهش فاصله طبقاتی و سلامت اقتصاد جامعه می­شود. لذا جهت برنامه­ریزی هر چه بهتر در جهت افزایش درآمدهای مالیاتی، اطلاع از تلاش مالیاتی استان­های کشور ضروری است. تلاش مالیاتی دامنه یا حدودی را نشان می­دهد که دولت توانسته پایه­های مالیاتی موجود را کشف و از ظرفیت مالیاتی خود استفاده نماید. بنابراین هدف اصلی مطالعه حاضر محاسبه تلاش مالیاتی استا­ن­های ایران با استفاده از روش اقتصادسنجی فضایی است. برای محاسبه تلاش مالیاتی ابتدا باید ظرفیت مالیاتی مورد برآورد قرار گیرد. در این راستا ابتدا مدل نسبت مالیاتی استان­های ایران با استفاه از مدل خطای فضایی مورد برآورد قرار گرفته است. پس از برآورد مدل، ظرفیت مالیاتی استان­های کشور محاسبه و با استفاده از آن شاخص تلاش مالیاتی هر استان مورد محاسبه قرار گرفته است. نتایج حاصل از این مطالعه نشان می­دهد که شاخص تلاش مالیاتی تمامی استان­های ایران به جز استان تهران در دوره مورد مطالعه کوچکتر از 84/0 است که نشان­دهنده تلاش مالیاتی بسیار پایین استان­های کشور است. شاخص تلاش مالیاتی استان تهران نیز بین 85/0 تا 24/1 بوده است که بیانگر تلاش مالیاتی قابل قبول این استان است. بنابراین مطابق نتایج، به جز استان تهران تمامی استان­های کشور از عملکرد مالیاتی پایینی برخوردار هستند و ظرفیت­های مالیاتی بلا استفاده بسیاری در این استان­ها وجود دارد. همچنین نتایج تحقیق حاکی از پراکندگی بسیار زیاد تلاش مالیاتی در بین استان­های کشور است.

توجه به نقش کلیدی درآمدهای مالیاتی به عنوان مهمترین منبع تأمین مالی دولت ها، ضرورت دریافت مالیات از ظرفیت های بالقوه اقتصادی و اهمیت برآورد تلاش مالیاتی به روشی دقیق و بدون اریب را آشکار می سازد. در پژوهش حاضر، با در نظر گرفتن تلاش مالیاتی به عنوان متغیر غیرقابل مشاهده در تابع درآمد مالیاتی و ایجاد یک مدل فضا-حالت با به کارگیری الگوریتم فیلتر کالمن، به برآورد تلاش مالیاتی در ایران با در نظر گرفتن شش متغیر و طی دوره زمانی1970 تا 2021 مبادرت شد. نتایج تخمین ها حاکی از آن بود که درآمد سرانه و سهم بخش کشاورزی به ترتیب دارای اثر مثبت و منفی بر نسبت درآمد مالیاتی هستند. سایر متغیرها دارای کشش منفی بودند. با توجه به ضرایب توان دوم مثبت دو متغیر درجه پولی شدن و بازبودن اقتصاد، اثر این متغیرها بر نسبت مالیاتی در سطوح اولیه منفی است اما با عبور از نقطه مینیمم، تغییر علامت داده و مثبت خواهد شد. این روند برای دو متغیر سهم بخش صنعت و خدمات، به دلیل منفی بودن ضرایب توان دوم آ ن ها، متفاوت است. اثر این متغیرها بر نسبت مالیاتی، پیش از رسیدن به نقطه بیشینه مثبت بوده و پس از عبور از مقدار ماکزیمم منفی می گردد. تلاش مالیاتی نیز در ایران طی سال های مورد بررسی پژوهش بیش از 25/0 نبوده است که نشان دهنده شکاف زیاد میان درآمد مالیاتی بالفعل و ظرفیت مالیاتی بالقوه در ایران است.

این مقاله به بررسی ظرفیت مالیاتی ایران و مقایسه آن با 14 کشور در حال توسعه منتخب، شامل کشورهای اردن، الجزایر، مالزی، کنگو، نیکاراگوئه، هند، پاکستان، سریلانکا، پاراگوئه، تونس، پرو، ونزوئلا، فیلیپین و آفریقای جنوبی، می پردازد. در این راستا، الگوی نسبت مالیاتی تدوین و با به کارگیری روش رگرسیون های به ظاهر نامرتبط (SUR) و با استفاده از داده های پانل برای دوره (2002-1994) برآورد شده است. نتایج نشان می دهد که بین نسبت مالیاتی و سهم ارزش افزوده بخش های صنعت، خدمات و تجارت خارجی از تولید ناخالص داخلی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. اما سهم ارزش افزوده بخش کشاورزی از تولید ناخالص داخلی و نسبت قرض های خارجی به GDP و نرخ تورم، بر نسبت مالیاتی تاثیر منفی دارد. در مرحله بعد، با استفاده از نتایج حاصل از برآورد الگوی نسبت مالیاتی، تلاش مالیاتی برای کشورهای مورد بررسی محاسبه شده است. نتایج حاکی از این است که تلاش مالیاتی در ایران دارای پایین ترین رتبه در میان 15 کشور مورد مطالعه است. با توجه به نتایج، ملاحظه می شود که ظرفیت های مالیاتی بلا استفاده در ایران وجود دارند و لازم است سیاست مناسب به منظور افزایش تلاش مالیاتی کشور اتخاذ شود.

مالیات ها از اصلی ترین منابع درآمدی دولت ها بوده به گونه ای که همواره اخذ مالیات از تمام ظرفیت های موجود در اقتصاد از دغدغه های اصلی اقتصاددانان و سیاست گذاران است. هدف از این مقاله برآورد ظرفیت مالیاتی و محاسبه تلاش مالیاتی در بین کشورهای با درآمد متوسط است. به این منظور از روش داده های تابلویی و دوره زمانی (2009-1995) برای برآورد ضرایب مدل استفاده شده و سپس با استفاده از این ضرایب، تلاش مالیاتی، محاسبه شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد تلاش مالیاتی در ایران کمترین میزان را در میان کشورهای مورد بررسی دارد.

ظرفیت مالیاتی، قابلیت های اقتصادی، سیاستی، نهادی و فنی برای جمع آوری درآمد مالیاتی-است و تلاش مالیاتی نسبت درآمدهای مالیاتی جمع آوری شده نسبت به ظرفیت موجود مالیاتی می باشد که برای دستیابی به اهداف توسعه پایدار ضروری است. در این مطالعه ظرفیت اقتصادی مالیاتی و تلاش مالیاتی برای 149 کشور محاسبه شده و کشورها بر اساس میزان تلاش مالیاتی رتبه بندی شده اند. در این مطالعه بین تلاش مالیاتی و درآمدهای مالیاتی تمایز قایل شده ایم و نیز با توجه به این موضوع که کشورهای مورد مطالعه شامل کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه بوده و بنابراین از نظر اقتصادی و شاخص های مورد استفاده دارای شرایط بسیار متفاوت می باشند، لذا به منظور اینکه مقایسه کشورها در شرایط تقریباً مشابه صورت بگیرد و هر کشور بتواند ازظرفیت مالیاتی و تلاش مالیاتی موفق کشورهای مشابه خود به عنوان الگو بهره ببرد، قبل از تخمین تلاش مالیاتی و رتبه بندی، کشورها با استفاده از روش خوشه بندی سلسله مراتبی به هفت خوشه تقسیم شده اند و تلاش مالیاتی کشورها در خوشه هایی که به آن تعلق دارند محاسبه شده است و از نتایج حاصل این است که برخی از کشورها علیرغم سطح توسعه یافتگی پایین و ظرفیت اقتصادی پایین دارای تلاش مالیاتی مناسبی بوده اند. بدین منظور روند مورد استفاده در این مطالعه به چهار گام تقسیم شده است: در گام اول نوع مطلوب یا نامطلوب بودن شاخص ها مشخص شده، در گام دوم شاخص های نامطلوب تبدیل به شاخص های مطلوب شده، در گام سوم تلاش مالیاتی کشورها محاسبه شده و در گام چهارم کشورها بر مبنای تلاش مالیاتی رتبه بندی می شوند.

یکی از اهداف کلیدی نظام مالیاتی در اقتصاد ایران، رهایی از درآمدهای پرنوسان و غیرقابل اطمینان حاصل از فروش نفت خام و تأمین مالی مخارج دولت از طریق درآمدهای مالیاتی است. برای تحقق این هدف، افزایش کارایی نظام مالیاتی و افزایش درآمدهای مالیاتی می تواند به عنوان راه حلی مناسب در کاهش وابستگی اقتصاد کشور به درآمدهای نفتی مؤثر و کارآمد باشد. این تحقیق به بررسی عوامل مؤثر بر کوشش مالیاتی در ایران طی دورۀ 1357-1395 پرداخته است. برای انجام تحقیق از روش اقتصادسنجی متکی به مدل رگرسیون خطی چندمتغیره استفاده شده و برای این منظور، توابع ظرفیت مالیاتی جهت تعیین ظرفیت مالیاتی و سپس مقادیر کوشش مالیاتی برآورد شده است. نسبت درآمد مالیاتی به تولید ناخالص داخلی به عنوان متغیر وابسته و از نسبت ارزش افزودۀ بخش کشاورزی به تولید ناخالص داخلی، نسبت ارزش افزودۀ بخش خدمات به تولید ناخالص داخلی، نسبت ارزش افزودۀ بخش صنعت به تولید ناخالص داخلی، نرخ تورم، جمعیت شهری و تولید ناخالص داخلی با نفت و بدون نفت به عنوان متغیرهای مستقل الگو استفاده شده است. داده های پژوهش از سامانه ی اینترنتی بانک مرکزی، مرکز آمار ایران و سایر سایت های سازمان های بین المللی نظیر بانک جهانی، صندوق بین المللی پول و سازمان ملل متحد و زیرسازمان های مربوط به آن استخراج شده است. نتایج تحقیق نشان دهندۀ آن است که متغیر سهم بخش کشاورزی از GDP (تولید ناخالص داخلی) با ظرفیت مالیاتی و کوشش مالیاتی رابطۀ منفی دارد؛ دلیل آن نیز وجود معافیت گستردۀ مالیاتی در این بخش است. همچنین متغیرهای سهم بخش صنعت و خدمات از GDP با ظرفیت و کوشش مالیاتی رابطۀ مثبت دارد.

این مطالعه در پی مدل سازی فرار مالیاتی و شناسایی نحوه اثرگذاری عوامل موثر بر فرار مالیاتی در اقتصاد ایران است. مدل های اخیر نشان دهنده شکست مدل های سنتی است؛ مدل ها توانایی کافی جهت مدل سازی متغیرهای پنهان همچون فرار مالیاتی را ندارند. پژوهش حاضر این شکست را در شناسایی متغیرهای توضیحی و طراحی تجربی مدل می داند. برای رسیدن به این منظور از روش میانگین گیری بیزی در بازه زمانی 1370 تا 1397 در فضای متلب 2021 بهره گرفته شده است. در این پژوهش 62 متغیر موثر بر فرار مالیاتی وارد مدل گردیدند و با استفاده از رویکرد مدل میانگین گیری بیزی، از 1 تا 12 متغیر غیرشکننده موثر بر فرار مالیاتی شناسایی شدند. نتایج بیانگر این واقعیت است که نرخ تورم غیرشکننده ترین متغیر موثر بر فرار مالیاتی است. در نتیجه در مدلسازی فرار مالیاتی تورم بالاترین ارتباط مستقیم را با فرار مالیاتی دارد؛ همچنین بر اساس نتایج مهمترین متغیرهای موثر بر فرار مالیاتی در مدلسازی فرار مالیاتی به ترتیب اولویت عبارتند از تورم، نرخ ارز، فرهنگ مالیاتی، بیکاری، انصاف مالیاتی، تلاش مالیاتی، کسری بودجه، روحیه مالیاتی، خصوصی سازی، پیچیدگی مالیاتی، نسبت ارزش افزوده بخش خدمات به GDP، عادلانه بودن نظام مالیاتی. بر اساس نتایج هم عوامل سیاسی و هم فرهنگی و اقتصادی بر فرار مالیاتی تأثیر معناداری دارند.

این پژوهش به بررسی ظرفیت و تلاش مالیاتی و ارتباط آن با درآمد نفتی 6 کشور منتخب عضو اوپک نظیر ایران، کویت، امارات متحده عربی، ونزوئلا، الجزایر و عربستان سعودی می پردازد. بررسی با استفاده از داده های پانل طی دوره 2008-1990 انجام شده است. متغیرهای تاثیرگذار بر ظرفیت مالیاتی شامل درآمد سرانه، باز بودن اقتصاد (مجموع صادرات و واردات به تولید ناخالص داخلی)، نسبت درآمد نفتی به تولید ناخالص داخلی و ظرفیت مالیاتی با یک بار وقفه در نظر گرفته شد. نتایج نشان داد که درآمد سرانه، نسبت درآمد نفت به تولید ناخالص داخلی و ظرفیت مالیاتی با یک بار وقفه ارتباط مثبت و معناداری با ظرفیت مالیاتی دارند.

درآمدهای مالیاتی نقش و عملکرد گسترده ای در تعدیل ثروت و درآمد، بهبود عدالت اجتماعی و اقتصادی، جلوگیری از تشدید نابرابری های درآمدی از طریق توزیع مجدد آن دارد و از ابزارهای مهم و قوی در اجرای سیاست های دولت در مقابله با بحران های اقتصادی به شمار می رود. سیستم مالیاتی زمانی کاراست که بتواند حداکثر درآمد مالیاتی قابل وصول را حاصل نماید، اما اینکه ظرفیت مالیاتی در هر جامعه به چه میزان است، موضوعی بحث انگیز می باشد. در واقع، ظرفیت مالیاتی حجم مالیاتی است که جامعه توان پرداخت آن را دارد و برآورد آن می تواند بیان نماید چه میزان تلاش در تامین درآمدهای مالیاتی بکار برده شده است و از سویی تا چه حد توان افزایش این درآمد وجود دارد. به منظور بررسی عوامل موثر در ظرفیت مالیاتی با انتخاب استان یزد به عنوان مطالعه منطقه ای تلاش گردید تا عوامل موثر بر ظرفیت مالیاتی و همچنین روشی برای محاسبه سطح بالقوه مالیاتی (پتانسیل مالیاتی) منطقه ای ارائه گردد. عواملی همچون سهم ارزش افزوده بخش های مختلف اقتصادی از تولید ناخالص داخلی استان یزد و نرخ باسوادی استان به عنوان عوامل اثرگذار بر ظرفیت مالیاتی استان در نظر گرفته شد و با روش اقتصادسنجی اثرگذاری آنها آزمون گردیده است. با الگو گرفتن از فرم عمومی منحنی لافر و شبیه سازی از این فرم با شکل دادن تابعی درجه دوم از درآمد مالیاتی و نسبت مالیاتی و تخمین ضرایب آن نسبت مالیاتی حداکثرکننده درآمد تعیین و سپس با استفاده از آن حداکثر میزان مالیات قابل وصول را محاسبه نمودیم. نتایج نشان می دهد که متغیرهای سهم ارزش افزوده خدمات از تولید ناخالص داخلی منطقه و سهم بخش صنعت و معدن از تولید ناخالص داخلی منطقه بیشترین تاثیر را بر نسبت مالیاتی منطقه دارد.

ظرفیت مالیاتی در واقع اطلاعات لازم در مورد ظرفیت یک کشور و یا یک منطقه در تجهیز منابع مالیاتی برای پاسخ گویی به مشکلات مالی و اجرایی سیاست های اقتصادی را فراهم می آورد. در این مطالعه سعی بر آن بوده است که با استفاده از داده های تاثیرگذار بر میزان مالیات مشاغل و اشخاص حقوقی، ظرفیت مالیاتی این دو منبع در استان های مختلف کشور برآورد گردد. بنابراین با بررسی متغیرهای تعیین کننده درآمد مالیاتی استان ها، از داده های استان های مختلف کشور (28 استان) طی دوره 1379تا 1385 و از روش تحلیل مرزی تصادفی(SFA)  استفاده گردید تا کارایی هرکدام از استان ها برآورد گردد. مطالعه در خصوص کارایی استان ها در زمینه مالیات بر درآمد مشاغل و اشخاص حقوقی حاکی از آن بوده که در زمینه مالیات مشاغل بطور متوسط کارایی در دوره مذکور، برای استان های توسعه یافته بدون تهران 72.3 درصد و برای استان های کمتر توسعه یافته 66.5 درصد بوده است. همچنین در زمینه مالیات اشخاص حقوقی بطور متوسط کارایی برای استان های توسعه یافته بدون تهران 47.8 درصد و برای استان های کمتر توسعه یافته 72.4 بوده است. در این مقاله عدم کارایی هر استان را به عنوان شکاف بین ظرفیت قانونی و بالفعل استان در نظر گرفته و ظرفیت بالقوه محاسبه می شود. همچنین نتایج کوشش مالیاتی نشان می دهد که بطور متوسط در دوره، کوشش مالیاتی در مورد مالیات مشاغل کاهشی و در مورد مالیات اشخاص حقوقی افزایشی بوده است.